Τζόζεφ Κόνραντ «Ο
Μυστικός πράκτορας», ένα βιβλίο για την τρομοκρατία
Είναι η τρομοκρατία επίκαιρο
ζήτημα ή όχι; Πολύ δύσκολα να μην συμφωνήσει κάποιος με αυτή την άποψη. Η τρομοκρατία αλλού πιο συχνά,
αλλού πιο αραιά απασχολεί νομίζω όλες τις κοινωνίες της εποχής μας. Και ναι μεν,
αν και είναι ένα αλλοπρόσαλλο φαινόμενο
δειλίας και αυτοκαταστροφής, δεν σταματά να απασχολεί τις κοινωνίες Δύσης και Ανατολής.
Το έργο αυτό ο Τόζεφ Κόνραντ (1857-1924),
Άγγλος συγγραφέας πολωνικής καταγωγής (Τεοντόρ Κοζενιόφσκι, το πραγματικό ονοματεπώνυμο),
ο οποίος γεννήθηκε στα εδάφη της Ουκρανίας, το κυκλοφόρησε το 1908 όπως είπε,
γιατί τότε έβλεπε να αναπτύσσεται στην Ευρώπη το επαναστατικό κίνημα το οποίο όμως
είχε και την τρομοκρατική εκδοχή του. Ο ίδιος αναφέρει πως ζούσε σε μια ψυχική και πνευματική αναταραχή εκείνη την
περίοδο. Ήταν η περίοδος της πρώτης ρωσικής επανάστασης 1905-07 και ο Κόνραντ είχε
κατηγορηθεί πως είχε σχέσεις με αντίστοιχους κύκλους. Η πατρίδα του Πολωνία
ήταν ακόμα τότε διαμελισμένη και τα εδάφη όπου γεννήθηκε τα κατείχε η Ρωσία. Το
ίδιο ισχύει και για την Ουκρανία βέβαια.
Βέβαια το μυθιστόρημα του Κόνραντ
ανήκει κατά τη γνώμη μου στα κοινωνικά μυθιστορήματα περισσότερο παρά στα πολιτικά
και ερευνά τις επιπτώσεις στον κοινωνικό ιστό κάποιων πολιτικών απόψεων και
πρακτικών. Στην Αμερική το τοποθέτησαν στα αστυνομικά μυθιστορήματα, μια ταυτότητα
που το έργο αυτό δεν έχει, εκτός του ότι κάποιοι ήρωές του είναι αστυνομικοί
επιθεωρητές και υπάλληλοι.
Η ιστορία εκτυλίσσεται γύρω από τον
πολίτη κ. Φέρλοκ ιδιοκτήτη μαγαζιού με ψιλικά καθώς και ιδιοκτήτη δωματίων προς
ενοικίαση. Ο τόπος του έργου είναι η Μεγάλη Βρετανία και καταλαβαίνουμε πως η
πόλη είναι το Λονδίνο. Αυτός είναι παντρεμένος με μην Ουίνι η οποία τον
παντρεύτηκε γιατί εκτίμησε τη σχέση του απέναντί της. Αυτή έφερε στο σπίτι μαζί
της την υπέργηρη μητέρα της και τον αδερφό της Στιβι, ένα νεαρό με πνευματική
αναπηρία, τον οποίο η Ουίνι αγαπούσε και ζητούσε και επεδίωκε την προστασία του
από τον Φέρλοκ. Ο Φέρλοκ πολιτικά ανήκε
σε αυτούς που αγωνίζονταν για την πολιτική αλλαγή και συμμετείχε σε διάφορες
ομάδες μικρές αναρχικές και επαναστατικές ομάδες τις οποίες έφτιαχνε με φίλους
του. Ο ίδιος όμως είχε στενές σχέσεις με
την πρεσβεία ξένου κράτους, από το οποίο στο παρελθόν ελάμβανε εντολές για
πραγματοποίηση βίαιων πράξεων στην Αγγλία. Το μεγάλο ταλέντο του ήταν πως
διέθετε πολύ δυνατή φωνή. Έτσι και τώρα πάλι έλαβε εντολή από την πρεσβεία στην
οποία πρόξενος ήταν κάποιος Βλάντιμιρ, κατανοούμε πως η πρεσβεία ανήκε σε κάποια
ανατολική χώρα προφανώς τη Ρωσία ( ο συγγραφέας είναι ευνοϊκός προς την Αγγλία)
να τοποθετήσουν βόμβα στο Γκρίνουιτς.
Επομένως το έργο παρουσιάζει τις ενέργειες αυτής της ομάδας να εκτελέσουν τις εντολές
που έλαβαν από μια άλλη δύναμη και σκέφτομαι πως αυτό θα ήταν έναν διαδεδομένο
φαινόμενο την εποχή εκείνη. Προφανώς και η Ελλάδα θα είχε τέτοιους πράκτορες. Η
ομάδα που θα εκτελέσει το σχέδιο μαζεύεται στο σπίτι του Φέρλοκ προκαλώντας
φόβο στον Στίβι. Οι Μικάελις, ο πρώην βαρυποινίτης, ο Οσιπον, ο Καθηγητής, ο Καρλ
Γιουντ, ο οποίος αποκαλούσε τον εαυτό του
«τρομοκράτη», ο Φέρλοκ, ο Μυστικός Πάκτορας, έχουν διαφορετικούς ρόλους στην
ομάδα αυτή η οποία είναι επιφορτισμένη να τοποθετήσει βόμβα στο Αστεροσκοπείο της
χώρα με σκοπό την πρόκληση πολιτικής αναστάτωσης στη χώρα και στην Ευρώπη. Όταν
έδινε την παραγγελία για τη βομβιστική επίθεση ο Βλάντιμιρ γελούσε για την
ηθική παρακμή της Ευρώπης που θα την φέρει σε κατάπτωση Ένας εκλεπτυσμένος
υπόκοσμος, όλοι μορφωμένοι άνθρωποι, ο
οποίος ζει στο περιθώριο των αξίων της κοινωνίας Για την επιτέλεση της πράξης ο
Φέρλοκ έχει λάβει χρήματα. Η υλοποίηση της πράξης δεν θα έχει και τα καλύτερα
αποτελέσματα, γιατί οι άνθρωποι προτιμούν να μην αναλαμβάνουν οι ίδιοι την
ευθύνη των υποχρεώσεών τους και των πράξεών τους. Βέβαια σε μια ομάδα που
αναλαμβάνει επί παραγγελία βίαιες πράξεις ποιες μπορεί να είναι οι υποχρεώσεις και
οι ευθύνες των μελών της; Κανένας δεν θέλει να ταυτιστεί με τέτοιες ενέργειες
γιατί αυτές μπορεί να έχουν άσχημα αποτελέσματα. Την βόμβα πρέπει να τοποθετήσει ο κ. Φέρλοκ, ο
οποίος όμως δεν διακρίνεται και για τις σπουδαίες αξίες και αρχές που
υπηρετεί. Έτσι και εδώ, συμβαίνει κάποιες
φορές αλλά συμβαίνει, η βόμβα δεν θα σκάσει στο μετεωρολογικό σταθμού, αλλά στα
χέρια κάποιου. Από εκείνο το σημείο και ύστερα τα γεγονότα θα εκτυλιχθούν
γρήγορα, θα εμπλακεί η αστυνομία, αλλά χωρίς να παρέμβει ουσιαστικά. Η
αναδρομική αφήγηση κυριαρχεί με πολύ τέχνη. Η αστυνομία της Αγγλίας τα γνωρίζει
όλα, διότι ο Επιθεωρητής Χιτ σκέφτεται με βαθύ θεωρητικό τρόπο, δεν μένει στην
επιφάνεια. Η Αγγλική αστυνομία γνωρίζει και καμιά φορά προβλέπει. Αλλά για τον
Κόνραντ ακόμα και το έγκλημα είναι ζήτημα των ανθρώπων όχι της αστυνομίας. Η εξέλιξη
του έργου θα φέρει τις γυναίκες να νιώθουν πιο υψηλά το αίσθημα της ευθύνης. Η
υπέργηρη μητέρα θα αποσυρθεί στο πτωχοκομείο, ενώ η Ουίνι θα φροντίσει να κρατήσει
την προσωπική της τιμή με έναν παραδοσιακό αλλά ανώμαλο τρόπο. Όλα δείχνουν τους
ανθρώπους και οι επαναστάτες είναι μικρές μινιατούρες μιας κοινωνίας την οποία
δεν αντέχουν αλλά λατρεύουν κατά βάθος. Ο ένας θα αφοσιωθεί στο γράψιμο, ο άλλος
θα αφοσιωθεί στα εκρηκτικά, ο άλλος ο θεωρητικός νους της ομάδας δεν έχει
κανένα «ιερό και όσιο» θα φροντίσει για τα λεφτά, θα προσδώσει και θα παρατήσει
τους συντρόφους του, θα κοιτάξει το εαυτό του.
Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο σε
τριτοπρόσωπη αφήγηση και όλο στηρίζεται στις ενδελεχείς αφηγήσεις για τα γεγονότα,
κυρίως αναδρομικές αφηγήσεις αλλά προληπτικές αφηγήσεις. Είναι δύσκολο να μην
προσέξεις τις ιδιαίτερες περιγραφές του έργου. Οι οπτικές γωνίες μέσω του έμμεσου
πλάγιου λόγου, αναπλάθει την ιστορία με αντικειμενικά κριτήρια, θέλοντας να
κατοχυρώσει την άποψη όλων των ηρώων, η οποία αναπλάθει τον πολύτιμο πεζογραφικό
καμβά ενός διαλογικού έργου, ενός διαλογικού μυθιστορήματος.
Ο συγγραφέας δεν μάχεται με το
καλό εναντίον του κακού, δεν μάχεται γενικώς εναντίον κανενός κακού, απλώς
παρουσιάζει τις επιπτώσεις αυτού του κακού στη ζωή των ανθρώπων και αυτό είναι πολύ
συχνά πολύ δύσκολο στην παρουσίαση και πολύ βαρύ. Ο αναγνώστης εισάγεται στο βάθος
των προσωπικών αφηγήσεων ή περιγραφών προσπαθώντας να βγάλει κάποια άκρη για τα
τεκταινόμενα. Γνωρίζει πως στην κοινωνία ό,τι υπηρετείται αποτελείται από δύο οπτικές
γωνίες και από δύο παράλληλους κόσμους. Μπορούμε να δούμε τα πράγματα από τη
μία πλευρά, αλλά και από την άλλη. Η θέση που παίρνει είναι να τονίσει την
παρουσία των αδικημένων ανθρώπων, αυτούς θα προβάλει και θα προκαλέσει όλους να
σκεφτούν για τη ζωή και το βίο τους. Πάνω απ’ όλα θα τους εξωθήσει στην ίδια
την καταστροφή, στο έργο ο Φέρλοκ και η Ουίνι, αλλά και ο Όσιπον για να νιώσει
ο αναγνώστης τι σημαίνει κατασκευή ενός καλλιτεχνικού έργου και ποια η διαφορά
του από ένα θεολογικό έργο.
Ο ίδιος ο Κόνραντ ανέφερε πως μελέτησε
τρία θέματα με αυτές τις ομάδες α. το δόγμα β. τη δράση γ. τη νοοτροπία.
α. Δόγμα. Η ομάδα αυτή κινείται γύρω από μια
ομάδα που φέρει τα αρχικά Π.Μ. – Προλεταριακό Μέλλον. Μια ομάδα όχι καθαρά
αναρχική αλλά που μπορεί να συμπεριλάβει κάθε επαναστατική σκέψη. Στο έργο αυτή δογματική, η θεωρία αναπτύσσεται
τόσο όσο για να φανεί η σκληρή επαναστατική γραμμή έναντι της νομιμότητας. Όχι ιδέες
αλλά κυρίως νοοτροπία, στάση ζωής.
‘Όμως το δόγμα είναι μέρος της δράσης
και της νοοτροπίας. Η ομάδα αυτή είναι μια ομάδα θέλησης, ενότητας θελήσεων που
επιδιώκει να κάνει σπουδαία έργα αντίπραξης στο υπάρχον πολιτικό σύστημα. Όχι οι
ιδέες αλλά οι ενέργειες τους ενδιαφέρουν, πιστεύουν με αυτές θα επιτελέσουν
αλλαγές.
«Πάντα ονειρευόμουνα» σφύριξε άγρια
«μια ομάδα από άντρες πέρα για πέρα αποφασισμένους ν’ αφήσουν κάθε ενδοιασμό
στην επιλογή των μέσων, αρκετά ρωμαλέων για να δώσουν ειλικρινά στον εαυτό τους
το όνομα των καταστροφέων και απαλλαγμένους από το στίγμα κείνου του ηλίθιου
πεσιμισμού που διαβρώνει τον κόσμο κανένας οίκτος για τίποτε πάνω στη γη, ακόμα
και για τον εαυτό τους κι ο θάνατος επιστρατευμένος για τα καλά την υπηρεσία της
ανθρωπότητας – να τι θα ’θελα να δω»[1]
Αυτά υποστηρίζει ο Κάρλ Γιουντ, ο
επονομαζόμενος και τρομοκράτης. Οι ιδέες του είναι και κανόνες συμπεριφοράς και
δράσης.
Η ιδεολογία αυτής της ομάδας
στηρίζεται στην επιλογή σκληρών μέσων για την επίτευξη του στόχου που πρέπει να
έχει σκοπό καταστροφή. Δεν ενδιαφέρεται η ομάδα για κάποια ιδεώδη και καθόλου
να διαδώσει στην κοινωνία τα ιδεώδη της αλλά αντιθέτως σκέφτεται την
καταστροφή. Η καταστροφή και ο θάνατος πρέπει να είναι ο σκοπός της ομάδας, τα
οποία θα φέρουν μια ανανέωση της ανθρωπότητας. Δεν είναι όμως σαφές σε τί όλο
αυτό θα βοηθήσει στην ανθρωπότητα.
β. Η δράση. Η δράση πρέπει να
είναι αιματηρή, καταστροφική, πρέπει να οδηγήσει στο θάνατο όχι μόνο τους άλλους,
τους στόχους αλλά και τους ίδιους τους εαυτούς του αν χρειαστεί. Το απίθανο με τους
τρομοκράτες είναι πως δεν φοβούνται, δεν υπολογίζουν και τη δική τους ζωής.
Θεωρούν πως όταν αναλαμβάνουν μια τρομοκρατική πράξη θα πρέπει να μην
υπολογίζουν πως και οι ίδιοι θα βγουν αλώβητοι από αυτή την πράξη, αν δεν εκτελέσουν
σωστά την τρομοκρατική ενέργεια. Η δράση
τους ενώνει την ιδεολογία, η οποία είναι καταστροφική και τον στόχο, ο οποίος
είναι αυτός που πρέπει να καταστραφεί.
γ Η νοοτροπία. Η νοοτροπία της τρομοκρατικής
ομάδας πρέπει να είναι προς το συμφέρον των ενεργειών που αναλαμβάνει, πρέπει
να υπερασπίζεται τις ενέργειές τους και να μην αφήνει κανένα ενδεχόμενο για απαισιοδοξία
και ηττοπάθεια. Η καταστροφή είναι η ιδεολογία μας, η καταστροφή των αντιδραστικών
συμβόλων είναι αυτό που επιδιώκουμε Αυτή είναι η τρομοκρατική νοοτροπία. Έτσι
θα υποστηρίξουν.
Τι από όλα αυτά μένουν στο έργο; Πολύ λίγα. Λες και το πρόπλασμα του έργου
είναι οι «Δαιμονισμένοι» αλλά στην υλοποίηση του μύθου το έργο φέρνει πολλά από
το «Έγκλημα και Τιμωρία». Δεν απασχολεί τόσο η πολιτική επιλογή και η πολιτική
δράση των ηρώων όσο η πανανθρώπινη, η υπαρξιακή συγκυρία στην οποία βρίσκονται.
Και οι ήρωες βρίσκονται σε σύγκρουση μεταξύ τους, Ο άλλος είναι ο πραγματικός
εχθρός τους στη δράση που αναλαμβάνουν.
Στο έργο αυτό αν και ο μύθος, η
υπόθεση στην αρχή συνυφαίνεται με την πολιτική και την τρομοκρατία, βαθμηδόν όπως
συμβαίνει σε πολλά θέματα περνά στην κοινωνική ζωή και στις διανθρώπινες
σχέσεις. Αν στην αρχή απασχολεί η δυαδική
πράξη «άνθρωπος - εξουσία», «πολιτική –
καταστροφή», στη συνέχεια το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται γύρω από τη θεματική «αυτός
και ο άλλος», «εαυτός και ξένος».