Τι μας δίνει ο Τσίρκας σήμερα;
Διάβασα πάλι ύστερα από καιρό την
«Λεσχη» (1961) το πρώτο μυθιστόρημα από την τριλογία «Ακυβέρνητες Πολιτείες»
και μου φάνηκε η γραφή του τόσο καθαρή κα σαφής, αλλά και τόσο απόμακρη από τα
δικά μας τα σημερινά δεδομένα, λες και εμείς έχουμε πλέον αφομοιώσει μια άλλη
εποχή, μια άλλη χρονική περίοδο με διαφορετικό, δικό μας τρόπο. Το έργο
αναφέρεται στην χρονική περίοδο του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, ιδίως το έτος 1942
στην ζωή Ελλήνων και άλλων ξένων στα Ιεροσόλυμα. Σε μια πόλη στην οποία είχαν
βρει καταφύγιο πολλοί άνθρωποι από την Αίγυπτο στην οποία μαίνονταν ο πόλεμος
και ο Ρόμελ, ο στρατηγός του Χίτλερ είχε κάνει δικό του το Τομπρούκ τον Ιούνιο
του 1942 και άλλες πόλεις της βόρειας Αφρικής.
Αυτή τη στιγμή που ο πόλεμος στη Λιβύη
και στην Αίγυπτο ευνοεί τους Γερμανούς πολλοί Έλληνες και άλλοι από άλλες χώρες
της Δύσης βρίσκουν καταφύγιο στα Ιεροσόλυμα. Μια ομάδα ανθρώπων βρίσκει
καταφύγιο σε μια Πανσιόν η οποία ανήκει στην Άννα Ρόζενταλ Φέλντμαν. Αυτή
η πανσιόν μοιάζει με μια λέσχη στην οποία γίνονται συζητήσεις και συμβολικοί
αγώνες λόγου. Εδώ μένει κάποιος Έλληνας, κάποιοι Αυστριακοί, ένας Ιταλός, η
Ρόζα, η Εβραία, με τα παιδιά της η οποία φροντίζει τα πρόσωπα σαν παραδουλεύτρα
και άλλοι. Η Ρόζα είναι ένας απλός λαϊκός τύπος η οποία έχει παραδοσιακή
συνείδηση, καταλαβαίνει τις καταστάσεις μέσα από τις παραδοσιακές αρχές και
βοηθά με τη στάση, όσους κατά τη γνώμη τους είναι αδύναμοι. Στην
σοφίτα κάθεται ένας Ιταλός.
Η αφήγηση του Τσίρκα έχει το
ιδιαίτερο ενδιαφέρον πως πολύ συχνά, στην αρχή σχεδόν κεφάλαιο παρά κεφάλαιο αλλάζει
την οπτική γωνία τού αφηγητή. Μοιάζει με
το μυθιστόρημα κύκλο το κείμενό του. Αυτό κάνει το έργο να αποξενώνεται από τις
προσδοκίες του αναγνώστη, ο οποίος αγωνίζεται κάθε φορά για να μπει στο έργο. Η αφήγηση άλλοτε πρωτοπρόσωπη, άλλοτε από το
τρίτο πρόσωπο. Το πιο σημαντικό είναι που αλλάζουν τα πρόσωπα και αυτό καθιστά
την αφήγηση ξεχωριστή, δηλαδή άλλο ηχόχρωμα, άλλη ποιότητα αφήγησης έχει εκεί
που αφηγείται ο Μάνος, και άλλο είδος αφήγησης εκεί που αφηγούνται άλλα
πρόσωπα. Τα πρόσωπα πολλά και τα θέματα ή μικροθέματα του έργου ξεπηδούν σε
κάθε σελίδα όπως ξεπηδούν και στη ζωή σε ένα χώρο συνεύρεσης ανθρώπων, δεν
είναι σταθερά, δεν είναι τα ίδια. Σκεφθείτε ένα σχολείο σήμερα ή μια μικρή
εταιρεία, πόσα θέματα προβάλλουν καθημερινά οι άνθρωποι που ζουν εκεί. Έτσι και
στο έργο αυτό.
Τρία είναι ίσως τα πιο σταθερά
θέματα στο έργο. Το πρώτο έχει σχέση με τον πόλεμο και τις θυσίες που κάνουν σε
αυτόν. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια ιδιαίτερο θέμα είναι οι ενέργειες των Άγγλων με
την κατασκοπεία τους και τα διάφορά σχέδιά τους, όπως για παράδειγμα οι
αποστολές που θέτουν στον άνδρα της Έμμης, οι Άγγλοι αποτελούν ένα μοτίβο του
έργο με την όλη τους δραστηριότητα, είναι
η αυτοκρατορία η οποία δεν θέλει να ηττηθεί και η οποία είναι κοντά
στους Έλληνες. Δεύτερον οι σχέσεις της Έμμης, οι ερωτικές περισσότερο, και ιδιαίτερα η ανολοκλήρωτη αγάπη προς τον
Μάνο και όλες οι πτυχές του έργου γύρω από αυτό, οι οποίες αποτελούν μεγάλο
μέρος του έργου και των διαλόγων. Ο Τσίρκας έχει δημιουργήσει το έργο με τον
φωτισμό χαρακτήρων με μια κάποια ελευθερία απόσταση, οι χαρακτήρες της Έμμης και του Μάνου, αλλά και των άλλων αν και συναισθηματικά
είναι πλησίον, χτίζονται στο έργο με το στοιχείο του προσωπικού λόγου ο καθένας, όχι κατ' αντιπαράθεση. Και τρίτον η
αντίσταση στον Άξονα και στη Γερμανία, αλλά και οι ενέργειες των αριστερών και του
Μάνου να δώσουν αξιοπρεπείς ιδέες στους ανθρώπους της εποχής μέσω της εφημερίδας
«Μαχητής».
Θα έλεγα όμως πως προβάλλει και
άλλο ένα θέμα το οποίο σε γενικές γραμμές θα το ονόμαζα οι σκέψεις ή η ανησυχία
των ανθρώπων για τον πόλεμο και την έκβασή του. αυτό διαπερνά την
καθημερινότητα πολλών ηρώων.
Η επικοινωνία γίνεται για θέματα
τα οποία συνδέονται άμεσα με την εποχή και την εξέλιξη του πολέμου, εκείνο που
παραμένει στην επιφάνεια και γίνεται κατανοητό από εμάς σήμερα είναι οι έρωτες
και οι σχέσεις των ανθρώπων. Κεντρικό θέμα είναι η ερωτική ζωή της Έμμης Μπόμπρετσμπεργκ
Αυστριακή η οποία έχει ελεύθερες σχέσεις με τον άντρα της τον Χανς, πρώην
υπουργό και διπλωμάτη ο οποίος δεν
βρίσκεται δίπλα της και δεν είναι εύκολο να την ικανοποιήσει! Η Εμμη είναι μια ωραία περσόνα και πολύ ωραία προσωπογραφημένη
από το συγγραφέα, τόσο πολύ που μαζί με τον Μάνο Σιμωνίδη, τον κομμουνιστή
λιποτάκτη του ελληνικού στρατού αποτελούν τους δύο ήρωες που ξεχωρίζουν στο
έργο.
Ο Μάνος Σιμωνίδης ένας αριστερός διανοούμενος 30 ετών, ο οποίος
κρύβεται εκεί γιατί έχει λιποτακτήσει από το στρατό. Έχει πάρει το όνομα Μάνος
Καλογιάννης. Ερωτεύεται την Έμμη αλλά
ποτέ δεν της το λέει και δεν έχει σχέσεις μαζί της. Ο Σιμωνίδης μισεί το
«Ανθρωπάκι» τον αριστερό καθοδηγητή του, τον οποίον ο Τσίρκας ταυτίζει με
κάποιον αριστερό σταλινικού χαρακτήρα. Ο Μάνος με την καθοδήγησή του γράφει και
εκδίδει την εφημερίδα «Μαχητής» σαν την εφημερίδα τω κομμουνιστών αξιωματικών η
οποία έχει μεγάλη διάδοση στο στρατό. Ο
Γαρέλας ανήκει και αυτός στην αριστερή οργάνωση της Ιερουσαλήμ. Κάποια στιγμή ο
διάλογος θα εξελιχθεί στο κατάστημα του Γιώργη, του μπακάλη στο οποίο θα δούμε
και Έλληνες μαυραγορίτες με τον Αδάμ να παίζει κεντρικό ρόλο σε αυτό. Ο Αδάμ
κάνει μαύρη αγορά και προμηθεύει γυναίκες τους Έλληνες αξιωματικούς.
Ο Αδάμ είναι ο εραστής της Έμμης,
Έλληνας αλλά από τα κακοποιά στοιχεία. Μαστροπός και προαγωγός. Έχει παρασύρει την Έμμη, την οποία και χτυπά
με ζωστήρα. Θα δολοφονηθεί και όλοι θεωρούν πως δολοφονήθηκε από τον Μάνο, αλλά
προφανώς θα «φύγει» από τη Ρόζα, την ευαίσθητη Εβραία η οποία προσέχει την
Έμμη. Για το λόγο αυτό η Ρόζα θα κλειστεί στη φυλακή.
Η Μισέλ Ραπέσκου είναι μια
Γαλλίδα η οποία έχει παντρευτεί έναν Ρουμάνο ζωγράφο, ο οποίος έχει
δολοφονηθεί. Η Ραπέσκου εκμυστηρεύθηκε
κάποια στιγμή στην Εμμη πως ανήκει μαζί με άλλους σε μια οργάνωση που λέγεται
«Λέσχη» και στηρίζεται στον σαρκικό έρωτα και σε αυτή ανήκουν και πολλοί άλλοι
άνθρωποι. Στην ίδια οργάνωση ανήκαν εκτός από την ίδια που ήταν Ταγματάρχης, ο
Μάνος που ήταν υπολοχαγός, ο Άντονι Μπατλερ είναι ο εκπρόσωπος των τοπικών
αρχών και φαίνεται πως είναι ο αστυνόμος της περιοχής, ο Αντρεάνου, ο Μπένη,
και ο λοχίας Ουίντερ.
Ο Άγγλος αξιωματικός Μπένη Κουρτμέγερ εραστής της Έμμης και
πράκτορας της Αγγλικής Κυβέρνησης. Η Νάνσυ είναι μια Γερμανίδα που μένει στην
πανσιόν έχει φίλο το Ρον, είναι ένα ζευγάρι που ευνόησε τη σχέση Μάνου και
Έμμης. Ο λοχίας Ουίντερ είναι ζηλότυπα αντίπαλος του Μάνου, λόγω της Έμμης, την
οποία παρακολουθεί και θέλει να τον βγάλει από την μέση.
Η Νίνα είναι εσωτερική σε
νοσοκομείο, γιατρός, και εκεί θα
εγκατασταθεί σε λίγο ο Μάνος για να δουλέψει την εφημερίδα «Μαχητής».
Ο Μακρίδης είναι Έλληνας γιατρός
με συμφέροντα στη ναζιστική Γερμανία. Ευθύνεται για το θάνατο της μικρής
Εβραιοπούλας Ραχέλ που χάνει τη ζωή της επειδή η ένεση που της έκανε ήταν
επιβλαβής.
Γενικώς τα ονόματα στη «Λέσχη»
είναι πολλά και παρουσιάζουν το έργο σαν μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που μιλάνε
για θέματα της ζωής. Οι διάλογοι είναι σημαντικοί, ίσως πιο σημαντικοί από τις
αφηγήσεις και τις περιρραφές.
Τα ονόματα μας γνωρίζουν ανθρώπους
και μας βοηθούν να καταλάβουμε νοοτροπίες και να γνωρίσουμε καταστάσεις.
Αυτό που κάνει τον συγγραφέα
ξεχωριστό είναι το ύφος του. Ο Τσίρκας
έχει εκείνο το αβίαστο ύφος, που κάνει
το κείμενό του να ξεπηδά από τα λόγια των ηρώων ή την αφήγηση αβίαστα.
Δημιουργεί τεχνικά μια απόσταση ανάμεσα σε αυτά τα δύο, ανάμεσα στον συγγραφέα
ο οποίος πρέπει να χαθεί κάτω από το λόγο των ηρώων ή την αφήγηση και την ίδια
την αφήγηση. Έχει λοιπόν στοιχεία
διαλογικότητας, γιατί δεν είναι έργο που διδάσκει, αλλά προβάλλει τους ήρωες, η
οπτική γωνία του συγγραφέα είναι καλά κρυμμένη στο έργο. Αυτό είναι η επιδίωξή
του η οποία μετατρέπει το έργο σε κάτι το ιδιαίτερο και κάτι το ανεξιχνίαστο
για τον αναγνώστη, ο οποίος πρέπει να επιστρέψει ξανά και ξανά για να το
γευτεί. Θα έλεγα η γραφή του είναι μια
γραφή σε απόσταση, δεν επιθυμεί καμία συνάφεια με το έργο του, επιθυμεί να
χτίσει, να δημιουργήσει ένα άγαλμα το οποίο θα ξεπηδήσει από τον χώρο. έτσι και
το μυθιστόρημα του Τσίρκα, δεν είναι κάτι που μπορεί να μπει στην ιδιαίτερη
οπτική γωνία του αφηγητή. Το έργο είναι γραμμένο με τη ρεαλιστική παράδοση,
όπου τα πρόσωπα και οι καταστάσεις δεν είναι ίσως τυπικές αλλά απεναντίας είναι
μόνες τους, ρεαλιστικά ξεπηδούν από το χώρο και τον χρόνο των ηρώων