Η Οδύσσεια του Νόλαν: ελληνοπρεπής και συνθετική
Το φιλμ του σκηνοθέτη Νόλαν είναι ένα ιδιαίτερο έργο, το οποίο στηρίζεται εξ ολοκλήρου σχεδόν στην ομηρική Οδύσσεια, αλλά κατανοώντας πως είναι ένα κινηματογραφικό έργο δεν υπηρετεί πιστά το έπος, το οποίο σε ορισμένα σημεία το παραλλάσει. Έτσι ο Οδυσσέας δεν πηγαίνει στη χώρα των Λωτοφάγων, όμως το στοιχείο του έπους παραμένει αλλά αλλαγμένο, έτσι η Καλυψώ ταΐζει τον Οδυσσέα με λωτούς για να ξεχάσει την πατρίδα και τα βάσανά του.
Στο έργο υπάρχουν όλα τα στοιχεία της Οδύσσειας, οι περιπέτειες, η άλωση της Τροίας, η επιστροφή στην Ιθάκη και η μνηστηροφονία, η παρουσία του Τηλέμαχου που με τον Μέντορα προσπαθεί να μάθει νέα του πατέρα του στην Πύλο και στην Σπάρτη, οι μνηστήρες και το κακό που προξενούν στο παλάτι του Οδυσσέα, η Πηνελόπη η οποία αυτή προβάλλει η ωραία περσόνα του μύθου και όχι η Ελένη, η οποία διαπνέεται από πίστη και από αγάπη για τον Οδυσσέα. Δεν υπάρχει καθόλου η επίσκεψη στη Σχερία, η συνάντηση με τη Ναυσικά και τον Αλκίνοο, κάτι που μετατρέπει το έργο σε έργο δράσης και όχι αφήγησης.
Δεν είναι κάτι στο έργο το οποίο να μην ακουμπάει στον Όμηρο. Στο τέλος σύμφωνα με μια παράδοση, η οποία στο έπος δεν υπάρχει, ο Οδυσσέας δεν μένει στην Ιθάκη αλλά φεύγει δυτικά για να τιμήσει τους νεκρούς στρατιώτες του και παραμένει στο θρόνο ο Τηλέμαχος. Ο Τειρεσίας τον είχε συμβουλεύσει να φύγει από την Ιθάκη και με ένα κουπί στον ώμο να ταξιδέψει ως εκείνα τα μέρη τα οποία δεν θα γνώριζαν το ήταν αυτό το εργαλείο και εκεί να έστηνε το κουπί στη γη και να έκανε θυσία στον Ποσειδώνα για να το εξευμενίσει.
Ο Νόλαν ακολουθεί εκείνη την παράδοση που θέλει τον Οδυσσέα να κατευθύνεται στη Δύση για να συναντήσει τη νέα ζωή στον δυτικό χώρο. Στην πραγματικότητα είναι η αναζήτηση και η ανακάλυψη της Δύσης, έτσι όπως ήθελαν να συμπληρώσουν την Οδύσσεια κάποιοι ποιητές ξεκινώντας από την Αναγέννηση ακόμα και το Δάντη, μεταξύ αυτών και ο Αλφρεντ Τένυσον στο ποίημά του για τον Οδυσσέα. Αυτή την παράδοση ακολουθεί και ο Καζαντζάκης μόνο που ο Οδυσσέας οδηγείται στο Νότο και προς το Νότιο Πόλο. Σε αυτό το σημείο έγκειται ο εκσυγχρονισμός της παράδοσης, η συνθετική διάσταση του φιλμ.
Όμως ο Νόλαν ακολουθεί την ελληνική παράδοση, θα αναφέρει τον Οδυσσέας, Odysseus και όχι Ulysses , όπως τον θέλει η λατινική παράδοση, εξάλλου και ο Τζέιμς Τζόυς Ulysses τον ονομάζει τον Οδυσσέα του, το λατινικό όνομα. Αξίζει να μιλάμε για τα ονόματα και ο Νόλαν δείχνει να σέβεται την ελληνική παράδοση, ανήκει στα πλαίσια μιας σύγχρονης «λαϊκής», έμμεσης, διαμεσολαβημένης ανθρωπιστικής παιδείας. Η ανακάλυψη αρχαίων κειμένων εξάλλου είναι ένα είδος επαναβεβαίωσης των ανθρωπιστικών σπουδών, οι οποίες έχουν σκοπό για την μελέτη, την ανακάλυψη, την κατακύρωση της κλασικής αρχαιότητας.
Το έργο κάνει λόγο για την κλασική ελληνική παιδεία, όχι για τη σύγχρονη ελληνική, για εκείνη την περίοδο των ελληνικών γραμμάτων η οποία ανήκει σε όλη την ανθρωπότητα.
Το έργο αυτό είναι μια μεγάλη παραγωγή του Χόλυγουντ και οπωσδήποτε σαν υπερπαραγωγή εντυπωσιάζει, δεν είναι όμως έργο που προβληματίζει που προκαλεί τη συζήτηση, ίσως μόνο κάποια σημεία όπως γιατί η Ελένη είναι μαύρη ή γιατί δεν προβάλλεται ο σοφός Οδυσσέας στο έργο, αλλά ο δυναμικός ή ο ιδιαίτερος ρόλος των γυναικών στο έργο αυτό από πού προέρχεται, στο οποίο φαίνεται να αποφασίζουν τη δομή και την εξέλιξή του.
Στην ομηρική Οδύσσεια τα πράγματα ήταν λίγο διαφορετικά, ο Οδυσσέας δεν ξεχνούσε την πατρίδα του κι έκλαιγε πολύ συχνά μακριά της, εδώ στο Νόλαν φαίνεται να έχει ξεχάσει τελείως την πατρίδα, τη γυναίκα τους δικούς του, ενώ στο έργο του Νόλαν η Καλυψώ του μιλάει για την πατρίδα του. Στην ομηρική οδύσσεια σε κάθε σελίδα ο Οδυσσέας προβάλει ο σοφός άνθρωπος με πρακτική σοφία, με σοφία ζωής, χαρακτηριστικό παράδειγμα η απάντηση στον Πολύφημο, «λέγομαι κανένας» με την οποία ξεφεύγουν από αυτόν. Παράλληλα είναι ο πολύγνωμος με πολλές γνώσεις άνθρωπος ο οποίος γνώρισε πολλούς ανθρώπους, ο άνθρωπος που είναι έμπειρος και πολυμήχανος. Αυτά τα στοιχεία απουσιάζουν από το έργο του Νόλαν στα οποία ο ήρωας προβάλλει ένας κουρασμένος, προβληματισμένος αλλά και αποφασιστικός πολεμιστής. Στο έργο του Νόλαν η πατρίδα, η Ιθάκη παίζει σημαντικό ρόλο, περισσότερο από το έπος, ίσως γιατί αυτή προβάλλει σαν ένα σύγχρονο κράτος ανταγωνισμού μεταξύ των πολιτικών ομάδων.
Απεναντίας υπάρχουν στο έργο στοιχεία ηθικής: οι Αχαιοί καταστρέφονται, γιατί δεν σεβάστηκαν τους θεούς της Τροίας, δεν σεβάστηκαν τους θεούς της πόλης, τους κοινούς θεούς των δύο λαών. Ο Οδυσσέας έχει τύψεις συνειδήσεως γιατί δεν έθαψε τους νεκρούς πολεμιστές του και πρέπει να κάνει κάτι γι' αυτό. Αν ξεκινάει στο τέλος για να αποτίσει φόρο τιμής στους πολεμιστές του κατά τη Δύση, αυτό οφείλεται για την αρχαία συνείδηση πως στη Δύση, έξω από τις Ηράκλειες Στήλες υπήρχε η είσοδος στον Κάτω Κόσμο.
Επομένως το έργο του Νόλαν δημιουργεί για τις σημερινές συνθήκες μια συζήτηση γύρω από το μύθο του Οδυσσέα, τον οποίον αντιμετωπίζει περισσότερο ως ηθική ύπαρξη παρά ως άνθρωπο έξυπνο και πολυμήχανο. Ως άνθρωπο που αναζητά την οικογένειά του, τη γυναίκα του και το σπίτι του. Αυτό σημαίνει πως η εποχή που διανύουμε αυτά τα στοιχεία αναζητά περισσότερο ή το ίδιο σημαντικά μαζί με άλλες ηθικές αρχές.